قرص آیزاتیپ-آزاتیوپرین

کاربردهای آزاتیوپرین

۱. درمان بیماری‌های خودایمنی مزمن

در بیماری‌های خودایمنی، سیستم ایمنی، بدن به اشتباه به بافت‌های سالم حمله می‌کند و باعث التهاب و آسیب می‌شود. آزاتیوپرین برای کنترل التهاب و حفظ بهبودی طولانی‌مدت در بیماری‌های زیر تجویز می‌شود:

• بیماری‌های التهابی روده مانند بیماری کرون و کولیت اولسراتیو : در این شرایط، سیستم ایمنی به پوشش داخلی دستگاه گوارش حمله می‌کند. آزاتیوپرین به عنوان درمان نگهدارنده تجویز می‌شود تا التهاب را کاهش داده، از عود بیماری جلوگیری کند و نیاز به داروهای کورتیکواستروئیدی را کم کند.

• آرتریت روماتوئید یا التهاب مفاصل: در این بیماری، سیستم ایمنی به مفاصل حمله می‌کند. آزاتیوپرین برای کاهش درد، تورم، سفتی مفاصل و جلوگیری از آسیب بیشتر به مفاصل به کار می‌رود

• لوپوس اریتماتوز سیستمیک: یک بیماری مزمن که می‌تواند اندام‌های مختلف از جمله پوست، مفاصل و کلیه‌ها را درگیر کند. آزاتیوپرین برای کنترل التهاب در این اندام‌ها، به ویژه در موارد درگیری کلیه، تجویز می‌شود.

• هپاتیت خودایمنی: التهاب مزمن کبد ناشی از حمله سیستم ایمنی. آزاتیوپرین در این مورد به کنترل التهاب کبد کمک کرده و از آسیب جدی‌تر به بافت کبد جلوگیری می‌کند.

• سایر بیماری‌ها : آزاتیوپرین ممکن است در درمان واسکولیت (التهاب عروق خونی)، میاستنی گراویس (ضعف عضلانی شدید) و برخی بیماری‌های پوستی شدید نیز استفاده شود.

۲. پیشگیری از رد پیوند عضو

• شرح کاربرد: پس از جراحی پیوند عضو مانند کلیه، کبد یا قلب، سیستم ایمنی بدن به طور طبیعی عضو جدید را به عنوان یک "بافت خارجی" شناسایی کرده و سعی می‌کند آن را پس بزند.

• هدف آزاتیوپرین: آزاتیوپرین در کنار سایر داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، به طور گسترده برای سرکوب این پاسخ ایمنی استفاده می‌شود تا بدن عضو پیوندی را بپذیرد و پیوند با موفقیت طولانی‌مدت همراه باشد.

اثربخشی و آمار آزاتیوپرین

آزاتیوپرین یک داروی کند اثر است. این بدان معناست که اثرات کامل آزاتیوپرین در کنترل علائم بیماری‌های التهابی، ممکن است چند هفته تا چند ماه معمولاً ۳ تا ۶ ماه پس از شروع مصرف نمایان شود. این صبر و پیگیری برای رسیدن به بهبودی پایدار ضروری است. آزاتیوپرین به عنوان یک داروی کلیدی، به طور قابل توجهی نرخ موفقیت پیوندهای عضو را افزایش داده و در حفظ بهبودی در بیماری‌های التهابی روده بسیار مؤثر عمل می‌کند.

مقدار مصرف آزاتیوپرین

مقدار مصرف آزاتیوپرین باید به صورت بسیار دقیق و بر اساس وزن، نوع بیماری و مهم‌تر از همه، تحمل بدن بیمار نسبت به دارو بر اساس نتایج آزمایش خون توسط پزشک تعیین شود.

• روش محاسبه: دوز معمولاً با استفاده از یک معیار بر اساس وزن (مانند ۱ تا ۳ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز) آغاز می‌شود.

• نحوه تنظیم: دوز آزاتیوپرین باید به گونه‌ای تنظیم شود که تعداد سلول‌های سفید خون (لکوسیت‌ها) را در یک محدوده ایمن نگه دارد؛ نه آنقدر کم که خطر عفونت بالا رود و نه آنقدر زیاد که بیماری کنترل نشود.

• رده سنی: در کودکان نیز، دوز آزاتیوپرین بر اساس وزن بدن آن‌ها تنظیم می‌شود و اصول تنظیم دوز مشابه بزرگسالان است.

خطرات مصرف طولانی‌مدت آزاتیوپرین

مصرف درازمدت آزاتیوپرین نیازمند نظارت مستمر است، زیرا می‌تواند خطرات زیر را افزایش دهد:

• افزایش خطر عفونت: از آنجا که آزاتیوپرین سیستم ایمنی را سرکوب می‌کند، بدن را در برابر عفونت‌های رایج ویروسی، باکتریایی و قارچی آسیب‌پذیرتر می‌ کند.

• افزایش خطر بدخیمی‌ها (سرطان‌ها): مصرف طولانی‌مدت آزاتیوپرین به ویژه خطر ابتلا به سرطان‌های پوست مانند کارسینوم سلول سنگفرشی و لنفوم (سرطان سیستم لنفاوی) را اندکی افزایش می‌دهد.

• آسیب مزمن کبد: در موارد نادر، آزاتیوپرین می‌تواند باعث آسیب کبدی شود که نیاز به پایش منظم دارد.

نحوه عملکرد آزاتیوپرین

آزاتیوپرین یک داروی خاموش است که پس از ورود به بدن، فعال می‌شود.

• فعال شدن: آزاتیوپرین در بدن به ماده‌ای به نام ۶-مرکاپتوپورین و سپس به مواد فعال دیگری تبدیل می‌شود.

• مهار ساخت سلول: این مواد فعال مستقیماً در روند ساخت و تکثیر DNA سلول‌ها دخالت می‌کنند.

• هدف‌گیری لنفوسیت‌ها: سلول‌های سیستم ایمنی به خصوص لنفوسیت‌ها که برای پاسخ به بیماری نیاز به تکثیر سریع دارند، هدف اصلی آزاتیوپرین هستند. با مختل شدن تکثیر این سلول‌ها، تعداد آن‌ها کاهش یافته و پاسخ ایمنی بدن ضعیف می‌شود، در نتیجه حمله به بافت‌های خودی یا عضو پیوندی متوقف می‌گردد.

عوارض جانبی آزاتیوپرین

تهوع و استفراغ (۲۰ تا ۳۰ درصد): این عارضه به ویژه در شروع درمان با آزاتیوپرین شایع است.

• مدیریت: مصرف آزاتیوپرین همراه با غذا می‌تواند تهوع را به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش دهد.

سرکوب مغز استخوان (۵ تا ۲۰ درصد): شامل کاهش سلول‌های سفید خون (لکوسیتوپنی) و پلاکت‌ها (ترومبوسیتوپنی). این خطر جدی‌ترین عارضه پس از خطر عفونت است.

• مدیریت: نظارت منظم و دقیق بر شمارش کامل سلول‌های خونی CBC در فواصل هفتگی و سپس ماهانه، برای جلوگیری از این عارضه توسط پزشک ضروری است.

افزایش آنزیم‌های کبدی (۵ تا ۱۰ درصد):

• مدیریت: نیاز به نظارت بر آزمایش‌های عملکرد کبد و تنظیم دوز آزاتیوپرین توسط پزشک

• افزایش خطر عفونت: درصد آن متغیر و مرتبط با میزان سرکوب ایمنی است.

• مدیریت: رعایت بهداشت کامل، دوری از افراد بیمار و گزارش فوری هرگونه تب یا علائم غیرعادی عفونت به پزشک

تداخلات دارویی آزاتیوپرین

آزاتیوپرین تداخلات دارویی مهمی دارد که می‌توانند خطرات جدی ایجاد کنند.

آلوپورینول

این دارو که برای درمان نقرس استفاده می‌شود، آنزیمی را مهار می‌کند که متابولیت‌های سمی آزاتیوپرین را غیرفعال می‌سازد.

• نوع تداخل: افزایش شدید غلظت ماده فعال آزاتیوپرین در بدن

• نتیجه: در صورت مصرف همزمان، دوز آزاتیوپرین باید به یک‌چهارم یا یک‌سوم دوز معمول کاهش یابد تا از مسمومیت شدید مغز استخوان جلوگیری شود.

داروهای آمینوسالیسیلات (مانند مزالازین و سولفاسالازین)

این داروها که برای بیماری‌های التهابی روده استفاده می‌شوند، می‌توانند فعالیت آنزیم TPMT را کاهش داده و غلظت آزاتیوپرین فعال را افزایش دهند.

• نتیجه: افزایش خطر سمیت مغز استخوان. نیاز به نظارت دقیق‌تر و تنظیم دوز

• رقیق‌کننده‌های خون (مانند وارفارین): آزاتیوپرین ممکن است اثر ضد انعقادی وارفارین را کاهش دهد.

• مشاوره درباره ارتباط با داروهای مختلف: همیشه فهرست کامل داروهای تجویزی، داروهای بدون نسخه، مکمل‌ها و محصولات گیاهی خود را در اختیار پزشک و داروساز قرار دهید تا از تداخلات ناخواسته جلوگیری شود.

تداخلات آزاتیوپرین با غذا

• تداخل با غذا: مصرف آزاتیوپرین همراه با غذا می‌تواند جذب آن را اندکی کاهش دهد، اما این کار به کاهش عوارض گوارشی مانند تهوع و دل‌آشوبه کمک می‌کند. به طور کلی توصیه می‌شود که دارو همراه غذا مصرف شود.

• باید و نبایدهای غذایی: به دلیل سرکوب سیستم ایمنی توسط آزاتیوپرین، لازم است از مصرف غذاهایی که احتمال آلودگی بالایی دارند، پرهیز شود. این موارد شامل گوشت یا ماهی خام/نیم‌پز، تخم‌مرغ خام و لبنیات غیر پاستوریزه است تا خطر عفونت‌های غذایی کاهش یابد.

• مکمل‌های تغذیه‌ای: قبل از مصرف هرگونه مکمل، ویتامین یا محصول گیاهی با پزشک خود مشورت کنید.

منع مصرف آزاتیوپرین

• منع مصرف در بیماری‌ها: بیمارانی که از قبل دچار کمبود شدید سلول‌های سفید یا پلاکت‌ها هستند، یا سابقه حساسیت مفرط به آزاتیوپرین دارند، نباید آن را مصرف کنند

• بارداری: آزاتیوپرین می‌تواند از جفت عبور کند و خطر نقص‌های هنگام تولد و آسیب به مغز استخوان جنین را افزایش دهد. مصرف آن در بارداری تنها زمانی مجاز است که هیچ جایگزین دیگری وجود نداشته و مزایای آن بر خطرات احتمالی غلبه کند.

• شیردهی: آزاتیوپرین در شیر مادر ترشح می‌شود. به دلیل خطر سرکوب سیستم ایمنی نوزاد، شیردهی در طول درمان معمولاً توصیه نمی‌شود.

توصیه‌های دارویی آزاتیوپرین

• پیش از مصرف: قبل از شروع آزاتیوپرین، پزشک باید سطح فعالیت آنزیم TPMT شما را با آزمایش خون بررسی کند تا دوز مناسب تعیین شود و از مسمومیت مغز استخوان جلوگیری شود.

• بهترین زمان مصرف: آزاتیوپرین را یک بار در روز، همراه یا بلافاصله پس از غذا مصرف کنید تا از تهوع جلوگیری شود. دارو را هر روز در زمان مشخصی مصرف کنید.

• فراموشی مصرف: اگر دوز آزاتیوپرین را فراموش کردید، به محض یادآوری آن را مصرف کنید. اگر تقریباً زمان دوز بعدی فرا رسیده است، دوز فراموش شده را رها کنید و برنامه عادی را ادامه دهید. هرگز دوز را دو برابر نکنید.

• نحوه استفاده شکل دارو: آزاتیوپرین معمولاً به صورت قرص‌های خوراکی موجود است که باید به صورت کامل بلعیده شوند. از خرد کردن یا نصف کردن قرص‌ها خودداری کنید.

• نکات در خصوص شرایط نگهداری: آزاتیوپرین باید در دمای اتاق و دور از رطوبت و گرما نگهداری شود.

هشدارهای دارویی آزاتیوپرین

هشدارها :

• آزمایش خون منظم: مهم‌ترین هشدار در مورد آزاتیوپرین لزوم انجام منظم و مکرر آزمایش شمارش کامل سلول‌های خونی (CBC) است تا سمیت مغز استخوان به موقع تشخیص داده شود. همچنین، آزمایش‌های عملکرد کبد نیز باید پایش شوند.

• علائم اوردوز: علائم زیاده‌روی در مصرف آزاتیوپرین شامل عفونت‌های شدید، خونریزی غیرمعمول، تب بالا و کبودی است که ناشی از سرکوب شدید مغز استخوان است

• خطرات مربوط به قطع ناگهانی دارو: آزاتیوپرین نباید ناگهانی قطع شود. قطع ناگهانی آزاتیوپرین می‌تواند منجر به عود ناگهانی و شدید بیماری مانند بیماری کرون یا آرتریت روماتوئید و رد عضو پیوندی شود. دارو باید تحت نظر پزشک و به تدریج کاهش یابد.

• میزان وابستگی یا اعتیاد: آزاتیوپرین دارویی اعتیادآور نیست و وابستگی جسمی یا روانی ایجاد نمی‌کند.

• نکات روان‌شناسی و عاطفی: درمان طولانی‌مدت با آزاتیوپرین و نگرانی‌های مربوط به عوارض جانبی و عفونت، می‌تواند بر روحیه و سلامت روان بیمار تأثیر بگذارد. حمایت روانی و عاطفی از بیمار بسیار مهم است.

مقایسه آزاتیوپرین با داروهای مشابه

آزاتیوپرین در مقایسه با متوترکسات، یک مهارکننده سنتز DNA دیگر، اغلب به دلیل دوز روزانه در مقابل هفتگی متوترکسات و مشخصات عوارض جانبی متفاوت، انتخاب می‌شود. خطر سمیت کبد و ریه در متوترکسات بیشتر است، در حالی که خطر سمیت مغز استخوان و تعامل با آنزیم TPMT در آزاتیوپرین برجسته‌تر است.
آزاتیوپرین در مقایسه با داروهای جدیدتر مانند مایکوفنولات موفتیل، دارویی با تجربه بالینی طولانی‌تر و قیمت مقرون به صرفه‌تر است، اما پروفایل خطر بالاتری از نظر سرطان‌زایی طولانی‌مدت به ویژه سرطان پوست دارد.